สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส

สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส

พระนามเดิม พระองค์เจ้ามนุษยนาคมานพ พระราชโอรสพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวประสูติแต่เจ้าจอมมารดาแพ พระสนมเอก เมื่อวันที่ 12 เมษายน พ.ศ. 2403 ทรงศึกษาเบื้องต้นในสำนักเจ้านายฝ่ายในในพระบรมมหาราชวัง ทรงศึกษาภาษาบาลีและอักษรขอมกับพระยาปริยัติธรรมธาดา (เปี่ยม) และทรงศึกษาวิชาภาษาอังกฤษ วิชาการสมัยใหม่ตามพระราชดำริในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์เจ้ามนุษยนาคมานพทรงบรรพชาเป็นสามเณรเมื่อพระชนมายุ 14 ปี จนพระชนมายุได้ 18 ปี จึงทรงลาผนวช แล้วเข้ารับราชการในตำแหน่งเจ้าพนักงานสารบบฎีกา กรมราชเลขานุการ เมื่อมีพระชนมายุ 20 ปี ทรงผนวชเป็นพระภิกษุ เสด็จประทับ ณ วัดบวรนิเวศวิหาร ทรงดำรงอยู่ในสมณเพศตลอดพระชนม์ชีพ ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาเป็นพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวชิรญาณวโรรส มีสมณศักดิ์เป็นพระราชาคณะเจ้าคณะรองเมื่อพ.ศ. 2424 ต่อมาพ.ศ. 2449 เป็นพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวชิรญาณวโรรส ทรงสมณศักดิ์เสมอสมเด็จพระราชาคณะใหญ่ธรรมยุติกา

ในสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อพ.ศ. 2453 ทรงได้รับสถาปนาเป็นสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาวชิรญาณวโรรส และพ.ศ. 2464 ทรงได้รับสถาปนาเป็นสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส สมเด็จฯ กรมพระยาวชิรญาณวโรรสสิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 2 สิงหาคม พ.ศ. 2464 พระชนมายุได้ 62 ปี พรรษา 42 และในวันที่ 20 สิงหาคม ปีเดียวกัน ทรงได้รับสถาปนาเป็นสมเด็จพระสังฆราชเจ้า ดำรงตำแหน่งสกลสังฆปรินายก

ผลงาน / งานประพันธ์

1. งานนิพนธ์ข่าวราชการร่วมกับเจ้านายลงในหนังสือ COURT ข่าวราชการระหว่าง พ.ศ. 2418 – 2419 2. โคลงภาพพระราชพงศาวดาร โคลงประกอบรูปที่ 91 แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ภาพทรงผนวชพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นสามเณร (ขณะทรงดำรงพระยศสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎ) 3. วชิรญาณสุภาษิต 4. ผลงานด้านศาสนารวม 14 เล่ม ดังนี้ – หมวดธรรมคดี – หมวดวรรณาพระสูตร – หมวดพระธรรมเทศนา – หมวดศราทธพรตเทศนา – หมวดการศึกษา – หมวดการพระศาสนา – หมวดประวัติศาสตร์และโบราณคดี – หมวดศาสนคดี-อนุศาสนี – หมวดพระนิพนธ์ต่างเรื่อง – หมวดพระมหาสมณศาสน์เกี่ยวกับการศึกษา – พระราชหัตถเลขารัชกาลที่ 5 ที่ทรงมีไปมากับสมเด็จฯ กรมพระยาวชิรญาณวโรรส – คาถาชาดกและแบบอักษรอริยกะ – ประมวลพระมหาสมณวินิจฉัย – พระประวัติตรัสเล่า 5. พุทธสาตร ในโคลงยอพระเกียรติสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมสมเด็จพระบำราบปรปักษ์ 6. พุทธประวัติ 7. สารานุกรมพระพุทธศาสนา